Öryggi og heilsa starfsmanna er sem betur fer í flestum tilfellum metið umfram aðrar aðgerðir innan fyrirtækja í dag enda óskum við þess öll að geta gengið heil frá okkar vinnu á degi hverjum. Þrátt fyrir góða viðleitni og töluverðan árangur er enn töluvert um slys af öllu tagi og því til mikils að vinna því að hvert slys telur. Fyrirtæki hafa mörg hver unnið mikið og gott starf til að tryggja öryggi starfsmanna, til dæmis með orsakagreiningu slysa og viðbrögðum í samræmi við niðurstöður.
Orsakir slysa í dag eru oftar en ekki raktar til aðgæsluleysis eða viðhorfa starfsmanna gagnvart öryggismálum fremur en að aðstæður eða vinnuumhverfi hafi verið ábótavant. Athyglin hefur því í auknum mæli beinst að mannlega þáttinum sem áhrifaþátt gagnvart slysum, hvað veldur því að starfsmenn eru ekki með hugann við verkið og víkja því frá réttum verkferlum eða ná ekki að forðast hættu sem hefði mátt sjá fyrir?
Öryggishegðun
Gagnaöflun um öryggismál innan fyrirtækja er oftar en ekki í formi frávikaskráninga. Aðferð sem er vissulega nauðsynleg en að sama skapi er áhersla frávikaskráninga öll á neikvæð atvik eftir að þau eiga sér stað og því ekki um skráningu á öryggishegðun sem slíkri.
Þegar talað er um öryggishegðun er átt við alla hegðun starfsmanna sem snýr að öryggi, hvort sem að sú hegðun hefur jákvæðar eða neikvæðar afleiðingar.
Hegðun stjórnast að miklu leiti af umhverfisþáttum og afleiðingum hennar. Mælingar og skráning ættu þá að fara fram á þeirri hegðun sem við ætlum að reyna að hafa áhrif á, þ.e. öryggishegðuninni sjálfri. Það að starfsmaður fari í viðeigandi öryggisbúnað, yfirfari verkfæri sín, gæti að því sem þarf að gæta en ekki bara skrá þegar eitthvað kemur fyrir.
Tilkynningar um frávik frá öryggi kalla á viðbrögð sem starfsmenn upplifa oft sem neikvæð, til dæmis hertar reglur eða ávítur. Með því að afla gagna um hversu vel starfsmenn framkvæma sína vinnu með tilliti til öryggis er áherslan farin frá því neikvæða yfir í það jákvæða, sem skapar grundvöll fyrir því að sú hegðun sem sóst er eftir sé styrkt sérstaklega. Það er líka mun auðveldara að mæla þá hegðun "að fylgja öryggisreglum" því hún mun tíðari en frávik.
Viðhorf
Neikvæð viðhorf gagnvart öryggismálum eru algeng og viðhorfum getur verið erfitt að breyta. Að einhverju leiti telja sumir það óhjákvæmilegt að notast verði við agastjórnun, á meðan að aðrir reyna eftir fremsta megni að fræða starfsmenn sem mest um mikilvægi þess að fara eftir settum reglum. Rannsóknir sýna þó fram á að breytt hegðun er mun líklegri til að hafa jákvæðar breytingar á viðhorfi fremur en að viðhorf leiði til breyttrar hegðunnar. Það er því til mikils að vinna með því að setja áhersluna á að styrkja þá hegðun sem sóst er eftir þar sem jákvætt viðhorf starfsmannahópsins fylgir að öllum líkindum með í kjölfarið.
Hvaða skilaboð eru starfsmenn að fá?
Fyrirtæki getur uppfyllt alla öryggisstaðla, verið með nýtt áhættumat, besta mögulega öryggsbúnað og öryggisreglur, en umhverfi er ekki einungis þær reglur, vinnuferlar og sá viðbúnaður eða öryggisbúnaður sem til er á vinnustaðnum. Umhverfi felst einnig í afleiðingum hegðunar, viðbrögðum annarra, stjórnendaháttum og menningu vinnustaðarins í garð öryggismála. Ef starfsmaður er til dæmis lengur að vinna verk í öryggisbúnaði og fær ávítur fyrir að vera lengi (fyllsta öryggis gætt) en hrós fyrir að vera fljótur með verk sitt (fyllsta öryggis EKKi gætt) þá er umhverfið til þess fallið að starfsmaður er líklegri til þess að fara ekki eftir öryggisreglum.
Eins og fram hefur komið eru slys í raun fátíð, en þegar þau gerast eru þau oft alvarleg og hafa neikvæð eftirmál. Ef starfsmaður gerir sama verkið aftur og aftur án þess að gæta fyllsta öryggis og ekkert kemur fyrir hann (eins og að keyra án bílbeltis) þá er líklegra að sú hegðun sé endurtekin þar sem ekkert alvarlegt kemur fyrir. Einnig er oft erfiðara að gæta fyllsta öryggis en ella og því auðveldara og þægilegra fyrir starfsmann að gæta ekki fyllsta öryggis. Þetta er því mjög skiljanlegt.
Hér er hegðun starfsmannsins "að nota ekki öryggisbúnað" viðhaldið með hrósum fyrir að vera fljótur, þægilegra að vinna og hann hefur ekki enn lent í slysi. Umhverfið er til þess fallið að fá fram þessa hegðun fremur en hina.
Það er mikilvægt að starfsmenn upplifi aðhald í öryggismálum EKKI neikvætt. Að fylgjast með öryggi þarf ekki að snúast um að ná mönnum sem brjóta af sér! Með hvatakerfi sem snýr að jákvæðri öryggishegðun er að miklu leiti komið í veg fyrir þessa neikvæðu upplifun. Af gefnu tilefni er rétt að benda á að hvatakerfi þurfa ekki að byggja á peningum, hér er talað um hvatakerfi í þeirri merkingu að hvati sé eitthvað sem virkar hvetjandi á ákveðna hegðun. Til að ná þeim árangri sem sóst er eftir þarf að fá starfsmenn til að vera virkir þátttakendur. Vinnustaðinn má eflaust bæta út í það óendanlega með tilliti til öryggis, án árangurs – ef að starfsmenn gæta ekki að sínu eigin öryggi.
Með kerfi sem gerir ráð fyrir virkri þátttöku starfsmanna má styrkja jákvæða hegðun og gera það eftirsóknarvert að haga sinni vinnu á sem öruggastan hátt með þeim afleiðingum að frávik sem leiða til heilsu- eða fjárhagstjóns fækkar.
Það er mjög gagnlegt og hagnýtt að setja upp atferlislinsuna og skoða öryggishegðun í nýju ljósi
Höfundar: Geir Birgisson og Jóhanna Ella Jónsdóttir
